TÜBİTAK’ın 1003 – Öncelikli Alanlar Ar-Ge Projeleri Destekleme Programı kapsamında tamamlanan projede, ilk prototipin hayata geçirilmesinin ardından, ileriki aşamalar, beyindeki şifrelerin araştırıldığı Nörobilim ve Nöroteknoloji Ortak Uygulama ve Araştırma Merkezi’nde (NÖROM) yürütülecek.
Proje hakkında bilgi veren NÖROM Yönetim Kurulu Üyesi ve ODTÜ Enformatik Enstitüsü Öğretim Üyesi Doç. Dr. Yeşim Aydın Son, aslen tıp doktoru olan ve ABD’de biyoenformatik alanında doktora eğitimini tamamladıktan sonra Türkiye’ye dönen Aydın Son’un açıklamalarına göre, ODTÜ’de bu alandaki ilk lisansüstü programının eğitimine başlamasının üzerinden 14 yıl geçti ve o zamandan beri tıp ve yapay zekayı birleştiren araştırmalar yapılmaktadır.
Aydın Son, ODTÜ Enformatik Enstitüsü’nün bu alanda diğer üniversitelerden farklı bir yaklaşım sergilediğini belirtti. Laboratuvar ortamında veri üretimi ve analizinin yanı sıra yapay zeka modellerinin moleküler testlerle doğrulanması gibi işlemlerin gerçekleştirilebildiğini ifade etti.
Sağlık bilişimi alanında MR, PET gibi radyolojik görüntülerin bilgisayar ortamında modellemesine dayalı tanı sistemlerinin geliştirilmesine yönelik çalışmaların ilerlediğini dile getiren Aydın Son, bu sayede klinikte, doktorların hastalığın ayırıcı tanısına destek olabilecek ön araştırmaların yapılabildiğini söyledi.
Biyoinformatik bölümünde ise Son’un son 10 yıldır Alzheimer hastalığına odaklandığını belirtti. Son, klinikte Alzheimer hastalığı için “erken tanı” için özelleşmiş testlerin henüz bulunmadığına dikkat çekti.
Erken aşamada riskli genetik profillerin belirlenmesi sağlanıyor
Son dönemlerde genom araştırmalarının hastalıkların teşhisindeki kritik rolüne vurgu yapan Aydın Son, çalışmalarında genom araştırmalarını ve makine öğrenmesini bir araya getirdiklerini açıkladı ve şu bilgileri verdi:
“Uluslararası çalışma gruplarının oluşturduğu 3 büyük veri setini yapay zeka kullanarak analiz ederek, erken aşamada risk göstergesi olabilecek genetik profilleri belirliyoruz.
Bu genetik profillerin doğruluğunu test etmek için katılımcılardan yanak içi tükürük örnekleri alıyor ve DNA’larını izole ediyoruz. Hastalık riskini artıran genetik değişikliklerin yanı sıra koruyucu olabilecek çeşitlilikleri de tespit ettik. TÜBİTAK projesi kapsamında, tüm bu işlemleri gerçekleştirebilen bir moleküler tanı kiti prototipi geliştirdik. Bu analizlerle hastalığın erken aşamasında, sadece yanak içinden alınan örneğin yapay zeka modeline dayanarak kişilerin risk taşıyıp taşımadığını veya Alzheimer’a karşı koruyucu bir genetik yapıya sahip olup olmadığını doktorlarımıza bildirmeyi amaçlıyoruz.”
“Hedefimiz test kiti geliştirmek”
Hacettepe Üniversitesi Geriatri Bölümü ile iş birliği yaparak yöntemin doğruluğunu 100 kişilik bir Alzheimer hasta grubu üzerinde test ettiklerini belirten Aydın Son, “Proje artık prototip aşamasına ulaştı. Projemizin ikinci aşamasını, muhtemelen bir TÜBİTAK projesi veya klinik araştırma projesiyle desteklemeyi planlıyoruz. Tüm bu çalışmaların temel hedefi, bir tanı kiti veya test geliştirmektir. Bu testlerin temelini atmış durumdayız” dedi.
NÖROM’da klinik araştırmalar başlıyor
Elde ettikleri sonuçların optimize edilmesi amacıyla NÖROM merkezinde geniş çaplı bir klinik çalışma yapacaklarını dile getiren Aydın Son, “Doktorların tanılarını desteklemeyi amaçlıyoruz. Klinik araştırmalarımız başladığında, örneğin 65 yaş üstü ‘hatırlamada zorluk’ gibi semptomlar gösteren kişiler bize yönlendirilecek. Biz de bu genetik analizlerle hastanın ‘risk artıran veya koruyucu faktörlere dayalı değerlendirmesi buradadır, klinikte gördüğünüz tabloyla birleştirerek karar verebilirsiniz’ diyeceğiz. Aynı zamanda hastaları uzun süreli takip ederek geriye dönük testin güvenilirliğini daha iyi değerlendireceğiz” şeklinde konuştu.
“Hastalıkta erken tanı kritik öneme sahip”
Alzheimer’da ayırıcı tanının yanı sıra erken tanının da büyük önem taşıdığını vurgulayan Aydın Son, “Beyindeki dejeneratif olguları engelleyemesek de yavaşlatmak için bazı yöntemlerin literatüre girdiğini görüyoruz. Bu noktada, erken tanıda yaptığımız araştırma büyük bir öneme sahip” şeklinde değerlendirmede bulundu.
